X
تبلیغات
هنر شیشه - پنجره هاي ارسي

هنر شیشه

آشنایی با هنرهای شیشه ای

پنجره هاي ارسي

تعريف  ارسي

ارس در فارسي به چم (معناي) گشاده لوز روس و اروس است. در اروپا به اين گونه درها گيوتين مي گويند. استاد پيرنيا واژه ارسي را پارسي مي داند برابر گشاده و باز.  ولي در فرهنگ ها ارسي را يك واژه روسي دانسته اند "ار" پيشوندي است برابر بالا رفتن كه در برخي واژه هاي ديگر مانند ارچين ديده مي شود و "سي" برابر پرتو و چشمه كه در گويش هاي نيمروزي(جنوبي) ايران روايي است.ارسي گونه اي پنجره چوبي و شبكه دار كشويي است كه با بالا و پايين رفتن باز و بسته مي شود.بلنداي آن از كف تا آسمانه است. اين در _پنجره گاه به ميانسرا باز مي شود و گاه ميان دو تالار جاي مي گيرد تا به هنگام نياز باز شود و يك تالار بزرگ بدست آيد.[1]

6ku04aq9okwong3sw146.jpg

ارسي پنجره مشبکي است که به جاي گشتن روي پاشنه گرد ، بالا مي رود و در محفظه اي که در نظر گرفته شده است جاي مي گيرد. ارسي معمولاً در اشکوب کوشکها و پيشاني و رواق ساختمانهاي سردسيري ديده مي شود. نقش شبکه اي ارسي معمولاً مانند پنجره  و روزنهاي چوبي است.[2]

 

ارسي، هنر از ياد رفته

از زمان هاي کهن تا کنون همواره آدمي در تلاش و تکاپوي فراوان براي خلق آثاري ارزنده بوده تا بتواند به ياري و مدد آنها آسايش و آرامش را براي خود و ديگران به ارمغان آورده و جلوه هائي از حقانيت خويش را به اثبات رساند او با اين باور پيوسته دست به خلق آثار بزرگ و ارزشمندي زده است که هر بينندن را در حيرت و تعجب وا مي گذارد؛ انسان هنرمند در پي اين هدف والا و مقدس  و براي دست يابي به جايگاه واقعي خويش همواره کوشيده است هنري بيافريند که سواي کاربردش، شأن و منزلت خويش، جامعه و فرهنگ را نمايان سازد.

کشور ما ايران از اين معقوله مستثني نبوده، فرهنگ و تمدني کهن دارد که قدمت آن به چندين هزار سال مي رسد و در تمام ادوار تاريخ مورد توجه سياحان، کاشفان، شرق شناسان و کارگزاران فرهنگي کشورهاي مختلف بوده است. در اين ميان باستان شناسان و مردم شناسان سهم بسزائي در شناساندن آن داشته اند؛ با همه اين احوال کمتر شرق شناسي از ادوار گذشته تا به حال در مورد هنر ارسي سازي سخن به ميان آورده است.

اهميت هنرهاي سنتي، فقدان استادان آموزش ديده، ناشناخته بودن اين هنرها و کمبود اطلاعات وظيفه سنگين تري براي پژوهشگران ايجاد مي کند، تا به آنچه از گذشته به آنها رسيده توجه ويژه داشته باشند و در پي شناخت ارزش ها  و باز يافتن  و باز شناساندن هويت اصيل اين تمدن کهن گوشه هائي از هزاران دفتر ناخوانده ي هنر خصوصاً هنرهاي سنتي را براي اهل آن بازگو کنند.

در بررسي انواع ارسي ها از نظر ساختار و چگونگي عملکرد به تقسيم بندي هايي دست مي يابيم که در معماري سنتي جايگاهي بس رفيع دارد و از نظر طرح و نقش نيز مباحث ارزشمندي را خواهان است .

ارسي سازي از هنرهايي است که رو به فراموشي نهاده و هنرمندان ارسي ساز که تعداد آنها از انگشتان دست تجاوز نمي کند بيشتر به مرمت در و پنجره هاي قديمي مشغولند ، حدّيث ارسي حکايت غم انگيزي ديگري است از هنرهاي سنتي اين رشته مشتمل بر هنرهاي چون گره سازي، قواره بري،  پارچه بري، مشبک، درودگري، شيشه بري و غيره است که هر کدام نا گفته هاي فراوان دارند. در و پنجره هاي مشبک با شيشه هاي رنگي در عين حال که حفاظ مناسبي در برابر آفتاب گرم و تابان ايران به حساب مي آيد، نور را در رنگ هاي متنوع و متعدد منعکس مي کنند که اين تنوع جلوه اي خاص به تزئينات وابسته به بنا مي بخشد. قديمي ترين آثار ارسي سازي در ايران مربوط است به عصر صفويه که در نقاط مختلف کشور و در بناهاي مربوط به اين عصر ديده شده است ارسي سازي پس از تلفيق با هنر قواره بري که در عصر قاجار اتفاق مي افتد اوج و عظمتي دو چندان مي يابد. متاسفانه اين گونه هنرها با ورود آهن رو به نابودي گذاشته وگستردگي پيشين خود را از دست داده اند. ورود در و پنجره هاي فلزي صنايع ظريف نجاري را از ميان برده و نجاران ناچار براي امرار معاش، زندگي نجاري خويش را رها کرده و هر چه تخته ساخته بودند عاقبت کارگاه هاي خود را با آن تخته کردند. اين هنرمندان در منتهاي ديانت و قناعت و حوصله با کمترين امکانات (تيشه، اره، رنده و سوهان) با نيروي عقل سليم خود زيبائي وصف ناشدني آفريدند که قلم و زبان از توصيف آن عاجزاند.

استاد پيرنيا در ص 355 کتاب آشنايي با معماري اسلامي ايران مي نويسد:

بعضي گمان کرده اند ارسي به پنجره هايي اطلاق مي شود که به تقليد از معماري روسي در ايران رواج يافته، در صورتي که نمونه هاي جالبي از ارسي، حتي پيش از آن که معماري چشم گيري در روسيه پاي گرفته باشد، در بناها و نقاشيها مشاهده مي کنيم. وي با مقايسه واژه ارسي با واژه هايي چون اردک( مرغ بالا جهنده) ، ارلنگ( حرکت توام با جهش)، ارچين(پله) معتقد است "ار" پسوند به معناي بالا رفتن. و ارسي واژه اي ايراني است و به پنجره هايي اطلاق مي شود که بصورت کشويي به سمت بالا باز مي شوند، از ديگر مواردي که بر اين موضوع تکيه دارند تعاريفي است که در کتب مختلف خصوصا فرهنگ نامه آمده است در اين منابع تاکيدي بر روسي بودن اين گونه پنجره ها وجود ندارد بلکه معاني مختلف ارسي را بررسي نموده اند. في المثل در فرهنگ معين ارسي را به معني نوعي در قديمي که داراي چهار چوب مخصوص است معرفي نموده که با حرکت به سمت بالا و پايين، باز و بسته مي شود، يا گاه از باب تسميه کل به اسم جزء، اتاقي را که داراي چنين درهايي است مي نامند.

آدام اولئاريوس در بخش ايران سفر نامه خود در مورد پنجره هاي بکار رفته در بناهاي ايران مي نويسد: پنجره اتاق ايرانيان به بزرگي در است و تا کف اتاق مي رسد و بجاي شيشه داراي شبکه هاي چوبي است که در زمستان روي آن کاغذ چرب مي چسبانند.

هنر ارسي سازي از ارزش و جايگاه خاصي در ميان جوامع مختلف برخوردار بوده و به علت داشتن زمينه هاي فراوان جهت پيشرفت و کار به ترتيبي که با ظرافت همراه شود هميشه براي طبقات مختلف متفاوت بوده است، کساني که از اين نمونه در و پنجره ها استفاده مي کردهاند نيز به نوبه خود بنا به موقعيت اجتماعي شان در ميان جامعه از نمونه هاي مختلف بهره ميبردند. گاهي بدستور حاکمي در مسجد يا حسينه اي به کار مي رفته است و بجز مالکان، سران و حاکمان زمان کمتر کسي ميتوانسته از اين نوع پنجره در منزل يا عمارت خود استفاده کند.

پنجره هاي ارسي با توجه به کاربردشان در مکان هاي مختلفي چون خانه، مسجد، مدرسه، بازار، سرا، حسينيه و غيره مورد استفاده قرار گرفته است؛ اين بازشوي چوبي متشکل از عناصري بنام درک است که بصورت عمودي باز و بسته مي شود. تعداد و شکل اين درک ها بسته به محل استفاده متفاوت است. درک هاي يکپارچه وزن زيادي را شامل مي شود که هر کس قادر به بالا کشيدن آن نيست به هر حال با تدابيري (وزنه اي کردن) خانم خانه مي توانسته است به راحتي از آن استفاده کند، ارسي ها در حالت بسته نور ملايمي در رنگ هاي مختلف به داخل اتاق هدايت مي کنند، که جلوه هايي زيبا به بنا مي بخشد. محل قرارگرفتن ارسي ها علاوه بر اتاق بزرگ ارسي يا شاه نشين، اتاق هاي ارسي سه درکي، اتاق هاي گوشوار و فضاي بين دو اتاق بزرگ چسبيده به هم است؛ در خانه امام جمعه تهران شاهد نمونه هاي از اين ارسي ها هستيم، در ميان اين ارسي ها ارسي نه درکي در بين دو اتاق قرار داشته که به هنگام جلسات و ميهماني ها با بالا کشيدن درک ها يک اتاق بزرگ پيوسته شکل ميگرفته است، از خصوصيات برخي از اين ارسي دو جداره و دو طرفه بودن نقوش و تزئينات کار شده بر پاتاق و درک هاي ارسي است، که با ظرافت و تناسب بسيار چشم نوازي اجرا شدهاند.

ارسي ها اجزا و قطعات مختلفي دارند که در تمام آنها مشترک اند يکي از اين اجزا چهار چوب کلي کار است که خود به وسيله اجزاء چوبي ديگر هم از عرض (بوسيله وادار) و هم از ارتفاع (بواسطه تيرهاي افقي) تقسيم مي شوند، اين تقسيم بندي ها علاوه بر تقسيم دهانه بزرگ ارسي به قسمت هاي کوچک تر سهولت در امر باز و بسته کردن لنگه ها و ظريف کاري  بر قسمت هاي مختلف آن را امکان پذير ميسازد و  بر استحکام و ايستايي آن نيز مي افزايد. با اين حال اجزاء تشکيل دهنده ارسي را مي توان به قسمت هاي ذيل تقسيم نمود:

1. چهار چوب که استخوان بندي اصلي پنجره را تشکيل مي دهد و شامل رديف هايي از چوب بصورت طولي، عرضي و منحني است که ساير اجزاي ارسي را در بر مي گيرد.

2. وادار که در واقع همان ستون هاي عمودي ارسي است، که پنجره را به قسمت هاي مساوي بر اساس تعداد لنگه ها تقسيم مي کند.

3. پاخور يا پاشنه ارسي که به قسمت پائين و افقي چهار چوب اطلاق ميشود و ارتفاع آن در بيشتر موارد بين 10 تا 30 سانتي متر است.

4. پاتاق يا کتيبه قسمت عمده و اصلي جهت تزئين و مشکل ترين بخش ارسي جهت ساخت را شامل مي شود؛ که در واقع پنجره ارسي با وجود آن شکل گرفته و جلوهگر ميشود. و درک ها در داخل آن جاي مي گيرد و شامل فرم هاي مختلف است.

چنانچه بخواهيم به خصوصيات و ويژگي هاي مهم پنجره هاي ارسي اشاره کنيم به نکاتي بسيار مهم علمي، عرفاني، اجتماعي و ... دست خواهيم در اينجا تنها به خصوصيات ظاهري آنها اشاره مي کنيم :

·        اختصاص حدّاقل جا در موقع باز و بسته شدن

·        ايجاد ارتباط بصري به شکل هاي مختلف با محيط سر سبز حياط يا ديگر فضاها

·        هدايت نور مناسب به داخل اتاق

·        جداره اي مناسب بين دو يا چند اتاق[3]

 z5c4kazebw4iek1035.jpg

  كاركرد سطح مشبك پنجره هاي ارسي

          تامين نور فضاي دروني در معرض ديد قرار دادن فضاي بيروني كاهش شدت تابش نور آفتاب و گرما ايجاد زيبايي در نماي ساختمان حفظ حريم و محرويت فضاي بيرون دور كردن حشرات مزاحم(شيشه هاي رنگي پنجره هاي ارسي با ايجاد نورهاي رنگارنگ باعث دور شدن و خارج شدن حشرات مزاحم از فضاي بيروني اتاق هاي داراي پنجره هاي ارسي مي شوند.[4]

 

اثرات و دلايل استفاده از پنجره هاي ارسي

           الف-نور :اين نوع پنجره ها باعث مي شوند نور خورشيد به اندازه كافي وارد فضاي اتاق شود نه كمتر نه بيشتر.

          ب-روانشناسي رنگ ها: از نظر روان شناسي رنگ هاي مختلف اين شيشه ها و ايجاد نور هاي هم رنگشان بر روي انسان تاثيرات مختلفي مي گذارد كه هر رنگ كنار رنگ ديگر شدت اين تاثير را خنثي  مي كند و مقدار مناسب آن را تنظيم و تعديل مي كند.بيشتر رنگ هاي استفاده شده در شيشه هاي ارسي رنگهاي لاجوردي قرمز سبز و زرد هستند و هر كدام به تنهايي يك تاثير روانشناختي مجزاي دارند.

          ج-زيبايي:  سطح پنجره هاي ارسي را با استفاده از انواع نقش هاي گوناگون گره سازي و با شيشه هاي رنگين و ساده مي آراستند و تركيب هاي بديعي پديد مي آورند و بدين صورت هماهنگي بين اين شبكه هاي هندسي و نورهاي رنگي باعث ايجاد زيبايي دلپذيري مي شود.

          د-نقش هندسي در ارسي:  ناپسند دانستن تقليد از نقش ها و صورت هاي انساني و حيواني در نقاشي و ساير هنر هاي تصويري و تجسمي به تدريج موجب شد كه تقليد از طبيعت در فرهنگ بسياري از هنر هاي اسلامي چندان مورد توجه قرار نگيرد و جايگاه والايي نيابد.به همين جهت هنرمندان به تركيب هاي هندسي و انتزاعي توجه بسيار كردند

 و-محرميت:  پنجره هاي ارسي همچنين باعث محدّود كردن ديد از بيرون به درون خانه و ايجاد محرميت مي شود.

ه-خواص صوتي: اگر قطعات يك گره نسبت به هم زواياي مختلف يا متعدد پيدا كند جابجايي صوتي ايجاد مي كند در اين جابجايي تابع قوانين علم آكوستيك است. فرم هاي شش وجهي نيز داراي خواص صوتي هستند از كاربرد صوتي شش وجهي در طبيعت مي توان كندوي زنبور عسل را مثال آورد كه دقيقا عمل انتقال صوت يا رزونانس را انجام مي دهد.[5]

 

g33yfl3s8tsz1t3vf14c.jpg

[1] . architectureazad84.blogspot.com

[2] . امرايي مهدي،ارسي،پنجره هاي رو به نور،انتشارات سمت، 1383،تهران،ص 29

[3] . مصاحبه با آقاي مهدي امرايي / ارديبهشت 1388

[4] . architectureazad84.blogspot.com

[5] . architectureazad84.blogspot.com

+ نوشته شده در  جمعه 1390/04/17ساعت 9:56  توسط N.I  |